Toetanchamon, Achnaton en het Amarna intermezzo

Egypte kent een zeer lange geschiedenis, waarin sterrenkunde, geneeskunde, religie en kunst een enorm hoog niveau behaalden. Veel onderzoek is gedaan naar deze tijd en kon vrij nauwkeurig uitgevoerd worden, aangezien de oude Egyptenaren al een schrift hadden ontwikkeld rond 3000 voor Christus. De oude Egyptenaren geloofden in leven na de dood, en zij zagen de koning als halfgod. Daarom werd er alles aangedaan om zijn voortbestaan te verzekeren. Zijn lichaam werd gemummificeerd, veel dagelijkse voorwerpen werden bijgezet in zijn graf, de grafwanden werden versierd met scènes uit zijn dagelijks leven en veel werd opgeschreven, zowel op wanden van graven en tempels als op papyrusrollen. Na de ontrafeling van het hiërogliefenschrift aan de hand van de Steen van Rosetta, kon de Egyptische geschiedenis zeer goed bestudeerd worden. De grootste zorg bij onderzoek is echter steeds onze interpretatie van de gegevens. Met andere randvoorwaarden krijgen zaken een andere betekenis. Wat zo gewoon was voor de oude Egyptenaar dat hij het niet eens noteerde, kan voor ons iets onvoorstelbaars zijn, waardoor we al snel gegevens verkeerd interpreteren.

Wanneer je in meer detail de onderzoeken doorneemt, blijkt al gauw dat er continu aannames worden gedaan om gegevens te kunnen analyseren. Een voorbeeld is de jaartallen. De oude Egyptenaren hielden steeds de jaren bij van de regering van de koning, maar relatief aan die regeringsperiode. Daardoor is het over de duizenden jaren soms vrij moeilijk om de regeerperiode van een bepaalde koning te plaatsen ten opzichte van onze jaartelling. Gelukkig hielden ook andere volkeren gegevens bij op schrift, zodat de gegevens van het oude Egypte vergeleken kunnen worden met de gegevens van de volkeren die met hen in aanraking kwamen. Geschriften van de Hittieten in Syrië de Koran en de Bijbel worden zo goede referentiekaders. Echter ook die geschriften hebben hun eigen wijze van beschrijven, waardoor voorzichtigheid geboden blijft.

Aangezien de geschiedenis van Egypte voor 3000 voor Christus ongeschreven is, en er weinig resten van bouwwerken uit die tijd overgebleven zijn, is deze periode vrij onbekend. Opgravingen hebben wel aangetoond dat er al mensen leefden in de Nijldelta, het gedeelte ten noorden van het huidige Caïro, waar de Nijl zich vertakt voordat zij in de Middellandse Zee uitmondt. Deze mensen vormden de basis van de geschiedenis van Egypte.

Een kort overzicht van de geschreven geschiedenis van Egypte

De Archaïsche Periode (1e en 2e dynastie: 2920-2650 voor Christus) De vereniging van Egypte vindt plaats, evenals de ontwikkeling van het hiërogliefenschrift. De eerste stenen koningsgraven worden gebouwd.

Het Oude Rijk (3e-6e dynastie: 2650-2150 voor Christus) De tijd van de grote piramidebouwers. Grondstoffen worden gedolven in de Sinaï, handel in hout vindt plaats met Byblos in Libanon en er wordt handel gedreven met de Nubiërs in het zuiden. In de vijfde dynastie wordt er oorlog gevoerd met de Libiërs.

De Eerste Tussentijd (7e-11e dynastie: 2150-1986 voor Christus) Een tijd van verval in de politieke macht. Koningen hadden minder aanzien, waarschijnlijk ontstonden er verschillende dynastieën die tegelijkertijd heersten. Aziatische en Libische nomaden vestigden zich in de Nijldelta.

Het Middenrijk (11e-12e dynastie: 1986-1759 voor Christus) Egypte is weer verenigd, de Aziaten verdreven. Handel met het buitenland wordt weer voortgezet en enorme bouwprojecten worden ondernomen. De Nubiërs worden ingelijfd in het koninkrijk. Kunst en ambacht maken een bloeiperiode door. Irrigatiewerken en landwinning leveren meer landbouwgrond op.

De Tweede Tussentijd (13e-17e dynastie: 1759-1539 voor Christus) Na een periode van instabiliteit nemen de Hyksos, Semitische koningen uit de oostelijke woestijn en de Nijldelta, met succes de macht in Egypte over en vormen de vijftiende en zestiende dynastie. In de zeventiende dynastie worden de Hyksos verdreven.

Het Nieuwe Rijk (18e-20e dynastie: 1539-1069 voor Christus) Nubië is opnieuw veroverd en ook Palestina en Syrië vallen in Egyptische handen. Er zijn diplomatieke relaties met omringende grootmachten, de welvaart groeit enorm en er is een opleving in de kunst en bouwkunst. De koning wordt vanaf deze periode Farao genoemd, voorheen betekende dit alleen 'koninklijk paleis'. Het is de tijd van onder andere Hatsjepsoet, de eerste vrouwelijke Farao, Achnaton, Nefertiti, Toetanchamon en Ramses II, de Grote Bouwer. Er wordt gestreden met de Hittieten in Syrië. Aan het einde van de negentiende dynastie tast de groeiende macht van de priesters de macht van de centrale overheid aan, daarna gaat het langzaamaan achteruit en raakt de macht verdeeld.

De Derde Tussentijd (21e-24e dynastie: 1069-715 voor Christus) De priesters heersen vanuit Thebe, het huidige Luxor, terwijl koningen van Libische afkomst onafhankelijk en verdeeld heersten.

De Late Tijd (25e en 26e dynastie: 715-525 voor Christus) De Nubiërs worden overwonnen na een Assyrische inval. Een bloei in de kunst toont een terugkeer naar de stijl van Het Oude Rijk aan.

Periode van Perzische overheersing (27e-30e dynastie: 525-343 voor Christus) Tijdens de overheersing onder de Persen bloeit de handel. Diverse opstanden vonden plaats tegen de buitenlandse heersers. Uiteindelijk kon de Perzische overheerser overwonnen en weggestuurd worden en was Egypte weer onafhankelijk.

Tweede Periode van Perzische overheersing (31e dynastie: 343-332 voor Christus) De Persen keerden terug, en hun tweede inval was succesvol; de laatste Egyptische Farao, Nectanebo II, vlucht naar Boven-Egypte, het hoger gelegen zuidelijk deel van Egypte.

De Griekse Periode (332-30 voor Christus) Alexander de Grote heerst van 332 tot 323 voor Christus. Na hem volgt een onduidelijke periode vanwege de veel voorkomende mederegentschappen, twee tegelijkertijd heersende koningen. Na de Macedonische koningen, die regeren tot 305 voor Christus, regeren de Ptolemaeën. Tijdens het bewind van koningin Cleopatra valt Egypte onder de macht van Rome.

De Romeinse Periode (30 voor Christus-395 na Christus) Egypte is ingelijfd in het Romeinse rijk, en valt na de verdeling ervan, in 395, onder de oostelijke rijkshelft, bestuurd vanuit Constantinopel.

Belangrijke momenten tot aan heden

640 Verovering van Egypte door de Arabieren.

1738 Eerste beschrijving van het Dal der Koningen.

1798 Wetenschappelijk onderzoek van de oud-Egyptische cultuur door Franse archeologen, onder Napoleon Bonaparte.

1822 De Franse geleerde Champollion ontcijfert aan de hand van de Steen van Rosetta het hiërogliefenschrift.

1917 - 1932 Lord Carnarvon en Howard Carter beginnen te zoeken naar het graf van Toetanchamon, dat ze na een speurtocht van vijf jaar vinden. Het duurt dan nog tien jaar voordat alle voorwerpen, geregistreerd en soms gerestaureerd, overgebracht kunnen worden naar het nationaal museum in Caïro.

1960 - heden De grafschat van Toetanchamon begint zijn reis rond de wereld en miljoenen mensen zien met eigen ogen de onvoorstelbaar mooie kunstvoorwerpen. De interesse in Egypte neemt een grote vlucht. Toetanchamon, de jongeman in goud begraven, is vereeuwigd, zoals het een halfgod betaamd, en met hem al die Farao's die deze vroege wereldmacht regeerden. Boeken worden volgeschreven. Dagelijks arriveren in het moderne Egypte vliegtuigladingen vol nieuwsgierige bezoekers, die de stille getuigen met eigen ogen willen aanschouwen.

Dit is in het kort een overzicht van 5000 jaar geschreven geschiedenis. Deze website licht daar slechts een heel korte periode uit, en wel een deel van de 18e dynastie, tijdens Het Nieuwe Rijk: de tijd van het Amarna intermezzo, gestart onder Achnaton en verdwenen onder Toetanchamon. Een tijd van ongekende veranderingen in de politiek, kunst en religie, die in het zich vrij stabiel ontwikkelende Egypte zijn weerga niet kende. Hieronder volgt een meer gedetailleerd overzicht van deze tijd, met namen, jaartallen en belangrijke gebeurtenissen.
	Wat betreft de spelling van de namen, de hiërogliefen geven geen klinkers aan. Egyptologen hebben die zelf toegevoegd voor het gemak. Dit betekent echter dat een Nederlandse Egyptoloog dat anders zal doen dan zijn Engelse collega. En inderdaad schrijven wij Toetanchamon, terwijl in het Engels Tutankhamen wordt geschreven, en soms ook Tutankhamun of Tutankhamon. Daarnaast komt nog dat Toetanchamon bij zijn geboorte eigenlijk Toetanchaton werd genoemd, Tutankaten in het Engels. Bovendien heette hij tevens Nebcheperoere. Reden genoeg dus voor verwarring. In deze website is getracht een consequente Nederlandse spelling aan te houden.
Het Amarna intermezzo vond plaats toen de piramides van Gizeh al zo'n 1200 jaar oud waren. De heersers in deze periode waren Achnaton, Smenchkare, Toetanchamon en Eje. Amenhotep IV, ook wel Amenophis IV genoemd, zoon van Amenhotep III, regeert circa 1352-1336 voor Christus. Op 16 of 17 jarige leeftijd trouwt hij Nefertiti (ook wel Nefertete genoemd), die enkele jaren jonger is dan hij. Rond deze tijd bestijgt hij de troon, waarschijnlijk als mederegent met zijn vader. Tijdens het zesde jaar van zijn regering verandert hij zijn naam in Achnaton, twee jaar later verhuist hij de regering naar een nieuwe stad, Achetaton. Het meergodendom is omgezet in monotheïsme, met als enige god Aton, de zonnegod.
Hij krijgt zes dochters, waarvan de meesten als kind sterven. Zijn vrouw Nefertiti sterft tijdens het veertiende regeringsjaar, zijn oudste dochter neemt haar plaats over. Een jaar later trouwt zij met Smenchkare, waarschijnlijk de volle broer van Toetanchaton, die beiden waarschijnlijk kinderen zijn van Achnaton met een andere vrouw, Kiya. Smenchkare is dan zestien en wordt mederegent met Achnaton, na getrouwd te zijn met de oudste dochter van Achnaton, zijn halfzus derhalve. Achnaton neemt dan Anchesenpaaton, zijn derde dochter, aan zijn zijde. Smenchkare en Achnaton regeren twee jaar samen, tot aan de dood van Achnaton. Ook diezelfde tijd sterft de oudste dochter, waarna Smenchkare trouwt met Anchesenpaaton. Na in totaal slechts vier jaren geregeerd te hebben, sterft Smenchkare. Anchesenpaaton trouwt vervolgens met Toetanchaton. Zij is dan ongeveer dertien jaar oud, Toetanchaton slechts acht of negen. Het is ongeveer 1334 voor Christus.

klik op het Anch plaatje voor de stamboom van Toetanchamon
De eerste twee jaar als Farao regeert Toetanchaton vanuit Achetaton, de stad opgericht door Achnaton, terwijl Thebe het religieus centrum is. Daarna verhuist hij naar Memphis. Tijdens zijn vierde regeringsjaar verandert hij zijn naam in Toetanchamon, de naam van zijn vrouw wordt Anchesenamon, nadat eerder al het tussenvoegsel -pa- was verdwenen. Het meergodendom wordt hersteld, en Toetanchamon erkent dat Achnaton foutief heeft gehandeld. Op zijn zeventiende of achttiende, na 9 jaar regeren, overlijdt Toetanchamon. Zijn vrouw had twee doodgeboren kinderen gebaard. Al haar zussen zijn intussen gestorven. Anchesenamon is derhalve de laatste vertegenwoordigster van de 18e dynastie. Zij zal binnen 70 dagen moeten trouwen met de troonopvolger van Toetanchamon. Traditioneel valt de begrafenis 70 dagen na het overlijden, een tijd die nodig is om het lichaam te balsemen tot mummie en de ceremoniële handelingen te verrichten die nodig zijn om de reis naar het hiernamaals voor te bereiden. De begrafenis van de Farao wordt dan geleid door zijn opvolger. Er zijn twee kandidaten: Eje, waarschijnlijk de vader van Nefertiti en dus de opa van Anchesenamon, die adviseur was van de jonge Toetanchamon. Door zijn gevorderde leeftijd is hij echter geen serieuze kandidaat. Daarnaast is er Horemheb, de opperbevelhebber van het leger onder Toetanchamon, maar die gezien de handelingen van Eje en Anchesenamon niet een gewenste kandidaat was. Uit geschriften blijkt dat Anchesenamon schriftelijk contact opnam met een vijand van Egypte, de Hittietenkoning, om te vragen of hij een prins beschikbaar had. Na twijfels bij de Hittieten over de serieusheid van deze vraag gaat toch een prins op pad. Deze wordt echter gedood voordat hij in Egypte aankomt, waarschijnlijk door volgelingen van Horemheb. Eje aanvaardt uiteindelijk de troon, en begraaft na enkele maanden uitstel, wat hoogst uitzonderlijk is en de complexiteit van de situatie aangeeft, de jonge Farao Toetanchamon. Na de dood van Eje, vier jaar later, neemt Horemheb de troon over. Hij heeft geen nageslacht, en de 18e dynastie is ten einde.

Historisch overzicht